⏱ Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 1 λεπτά ανάγνωσης
Μια εκτενής, αποκαλυπτική έρευνα του γερμανικού περιοδικού Der Spiegel σε συνεργασία με την ερευνητική ομάδα Report Mainz, από τους δημοσιογράφους Νικολάι Αντωνιάδη, Στέφεν Λούντκε και Άσια Χαϊντάρ (σε συνεργασία με τον Μοχάμαντ Αλχαλίλ Αλνατζάρ), φέρνει στο φως τους αμφιλεγόμενους μηχανισμούς της ευρωπαϊκής πολιτικής για το μεταναστευτικό στη Μεσόγειο.
Καθώς η ανησυχία στις Βρυξέλλες, την Αθήνα και τη Ρώμη εντείνεται μπροστά στην κατακόρυφη αύξηση των αφίξεων προς την Κρήτη -όπου οι ροές σχεδόν τετραπλασιάστηκαν μέσα σε ένα έτος-, η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να διολισθαίνει σε έναν στρατηγικό συμβιβασμό: την επιχειρησιακή και οικονομική προσέγγιση με το καθεστώς της οικογένειας Χάφταρ στην Ανατολική Λιβύη. Βασισμένη σε διαβαθμισμένα έγγραφα, αναφορές της Frontex, οπτικοακουστικά ντοκουμέντα και μαρτυρίες, η έρευνα καταγράφει πώς η ΕΕ, υπό τον φόβο ανεξέλεγκτων μεταναστευτικών πιέσεων, προχωρά στον εξοπλισμό και την εκπαίδευση δυνάμεων που υπάγονται απευθείας στον Σαντάμ Χάφταρ. Πρόκειται για μια τακτική που νομιμοποιεί στην πράξη διαβόητες πολιτοφυλακές, οι οποίες κατηγορούνται για εγκλήματα πολέμου και ταυτόχρονα ελέγχουν τα δίκτυα διακίνησης, εγκλωβίζοντας την ευρωπαϊκή διπλωματία σε ένα κυνικό πεδίο εκβιασμών.
Ακολουθεί το πλήρες ρεπορτάζ μεταφρασμένο από το radiolasithi.gr:
«Μετανάστευση από την Ανατολική Λιβύη: Πώς η ΕΕ υποκλίνεται στους Λίβυους πολέμαρχους
Η Ευρώπη φοβάται την αύξηση των προσφυγικών ροών προς την Κρήτη και ενισχύει τη συνεργασία της με την οικογένεια Χάφταρ, όπως αποκαλύπτει έρευνα του SPIEGEL και του «Report Mainz». Οι κυρίαρχοι της Ανατολικής Λιβύης ακολουθούν ένα κυνικό σχέδιο.
Οι αξιωματούχοι στο αρχηγείο της Frontex στη Βαρσοβία έχουν δει πολλά. Στις οθόνες τους παρακολουθούν μία από τις σημαντικότερες διαδρομές διαφυγής προς την Ευρώπη: την κεντρική Μεσόγειο. Drones και αεροσκάφη μεταδίδουν εικόνες από σκάφη σε κίνδυνο, θανατηφόρα ναυάγια και, συχνά, περιστατικά ωμής βίας.
Όμως αυτό που κατέγραψαν στις 12 Οκτωβρίου 2025 συγκλόνισε ακόμα και τους ίδιους.
Εκείνη την ημέρα, ένα αλιευτικό σκάφος έπλεε στη Μεσόγειο με βόρεια κατεύθυνση. Στο κατάστρωμά του ήταν στοιβαγμένα 140 άτομα, τα οποία είχαν αποπλεύσει νωρίτερα από τις ακτές της Λιβύης, όπως κατέγραψαν αργότερα οι αξιωματούχοι.
Ακριβώς πίσω από την πρύμνη του έπλεε ένα μεγαλύτερο σκάφος που το καταδίωκε. Στο μπλε κύτος του αναγραφόταν το όνομα της μονάδας: «Tareq Bin Zeyad», εν συντομία TBZ. Η συγκεκριμένη πολιτοφυλακή της ανατολικής Λιβύης είναι διαβόητη, με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων να την κατηγορούν για εγκλήματα πολέμου και θηριωδίες. Σε σχετικό βίντεο ακούγονται οι επιβαίνοντες στο αλιευτικό να φωνάζουν στα αραβικά: «Γυρίστε πίσω!»
Οι διώκτες εμβολίζουν το σκάφος και επιχειρούν να επιβιβαστούν σε αυτό κρατώντας μεταλλικούς γάντζους. Έπειτα από ώρες καταδίωξης, όπως καταγράφεται στην έκθεση της Frontex, ανοίγουν πυρ.
Η πολιτοφυλακή TBZ τελεί υπό τον έλεγχο του Σαντάμ Χάφταρ. Μαζί με τον πατέρα του, Χαλίφα —πρώην στρατηγό επί καθεστώτος Μουαμάρ Καντάφι— και τον αδελφό του, Χάλεντ, ελέγχουν απόλυτα το ανατολικό τμήμα της χώρας. Η φατρία έχει εγκαθιδρύσει ένα αστυνομικό κράτος παρακολούθησης: οι επικριτές φιμώνονται και οι μετανάστες οδηγούνται σε κέντρα κράτησης.
Η ΕΕ δεν αναγνωρίζει την πλευρά Χάφταρ, αλλά τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση στο δυτικό τμήμα της διαιρεμένης χώρας, με την οποία συνεργάζεται για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Ο Χαλίφα Χάφταρ, αντιθέτως, διατηρούσε για μεγάλο διάστημα αποστάσεις από τις Βρυξέλλες. Διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Ρωσία, ενώ το 2020 επιχείρησε ανεπιτυχώς να καταλάβει την πρωτεύουσα της Λιβύης, την Τρίπολη.
Ωστόσο, η ευρωπαϊκή επιφυλακτικότητα ανήκει πλέον στο παρελθόν. Πλέον, σκάφη με μετανάστες και πρόσφυγες αναχωρούν όχι μόνο από τη Δυτική αλλά και από την Ανατολική Λιβύη —την επικράτεια των Χάφταρ. Από αυτές τις ακτές, η απόσταση μέχρι τη Σικελία ή την Κρήτη είναι μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα. Ιδιαίτερα στην Κρήτη, όπου στο παρελθόν οι αφίξεις ήταν σχεδόν μηδενικές, η ανησυχία κλιμακώνεται. Το 2024 καταγράφηκαν περίπου 5.000 αφίξεις αιτούντων άσυλο, ενώ πέρυσι ο αριθμός προσέγγισε τις 20.000. Έτσι, ένας επικεφαλής πολιτοφυλακής προβάλλει ξαφνικά ως απαραίτητος συνομιλητής και εταίρος.
Η έρευνα του SPIEGEL και του «Report Mainz» αποκαλύπτει πώς η Ευρώπη ενδίδει στις απαιτήσεις της οικογένειας Χάφταρ. Πληθώρα εσωτερικών εγγράφων δείχνει ότι τα κράτη-μέλη της ΕΕ προτίθενται να χρηματοδοτήσουν και να εξοπλίσουν τις δυνάμεις του. Στις Βρυξέλλες καταρτίζονται αναλυτικά προγράμματα εκπαίδευσης για τους ακτοφύλακες της ανατολικής Λιβύης, με στόχο την αναχαίτιση των μεταναστών πριν φτάσουν στα ευρωπαϊκά σύνορα.
Διαμορφώνεται έτσι μια συνεργασία όχι μόνο ηθικά διάτρητη, αλλά και εξαιρετικά επισφαλής. Όπως συνέβη στο Μαρόκο και την Τυνησία, η ΕΕ καθίσταται εξαρτημένη από έναν αυταρχικό ηγέτη, ο οποίος διαθέτει κάθε κίνητρο να ασκεί πίεση στους βόρειους γείτονές του ανοιγοκλείνοντας τις μεταναστευτικές ροές. Υπό την πίεση της Ελλάδας και της Ιταλίας, όπως αποκαλύπτει η έρευνα, οι Ευρωπαίοι προχωρούν σε συμφωνία με έναν παράγοντα τον οποίο ήδη θεωρούν ικανό να τους εκβιάσει.
Στις 12 Οκτωβρίου, στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης, φαίνεται πως μόνο η παρέμβαση της Frontex απέτρεψε τα χειρότερα. Αεροσκάφος της ευρωπαϊκής υπηρεσίας συνόρων επικοινώνησε μέσω ασυρμάτου με την TBZ, προειδοποιώντας ανά πέντε λεπτά τους Λίβυους να μην θέτουν σε περαιτέρω κίνδυνο τους επιβαίνοντες. Τελικά, οι πολιτοφύλακες αποχώρησαν.
Την επομένη, η ιταλική ακτοφυλακή έσπευσε σε βοήθεια. Το σκάφος των μεταναστών είχε παρασυρθεί σε απόσταση μόλις 40 ναυτικών μιλίων από τις ακτές της Σικελίας.
Ο Σαλβατόρε Τσίτσερο θυμάται καθαρά εκείνη την ημέρα. Είναι διευθυντής της Νευροχειρουργικής Κλινικής στο νοσοκομείο της Κατάνια. Όπως περιγράφει, ο δήμαρχος της παραθαλάσσιας πόλης Ποτσάλο τον είχε ειδοποιήσει προσωπικά μόλις πληροφορήθηκε για τους διασωθέντες.
Αρκετοί τραυματίες, τρεις εκ των οποίων έφεραν τραύματα από πυροβολισμούς, διακομίστηκαν από το σκάφος. Στα επείγοντα του τμήματος του Τσίτσερο κατέληξε ένας 15χρονος Αιγύπτιος, ο οποίος είχε δεχτεί χτύπημα από βαρύ, αμβλύ αντικείμενο. «Τα οστά του κρανίου είχαν εισχωρήσει στον εγκέφαλο», αναφέρει ο γιατρός. Το κέντρο λόγου είχε υποστεί σοβαρή βλάβη, με αποτέλεσμα ο έφηβος να μην μπορεί πλέον να μιλήσει ούτε να διαβάσει. Οι γιατροί τον υπέβαλαν άμεσα σε χειρουργική επέμβαση.
Το μητρώο των εγκλημάτων που αποδίδονται στους ενόπλους της TBZ είναι μακρύ. Ερευνητές της Διεθνούς Αμνηστίας κατέγραφαν ήδη από το 2022 έναν εκτενή «κατάλογο φρίκης»: τα μέλη της TBZ φέρονται να εμπλέκονται επί χρόνια σε εξωδικαστικές εκτελέσεις, βασανιστήρια και βιασμούς, ενώ πολλά θύματα εξαφανίστηκαν χωρίς ίχνος.
Οι δυνάμεις του Σαντάμ Χάφταρ αποτελούν κεντρικό πυλώνα του μηχανισμού ασφαλείας στην ανατολική Λιβύη. Σύμφωνα με καταγγελίες, φέρονται επίσης να αποκομίζουν κέρδη από τα δίκτυα διακίνησης μεταναστών στις ακτές.
Για την οικογένεια Χάφταρ, η μετανάστευση αποτελεί πρωτίστως επιχείρηση, εξηγεί ο Βόλφραμ Λάχερ από το Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων και Ασφάλειας (SWP). Κερδίζουν τόσο από τις αναχωρήσεις όσο και από την παρεμπόδισή τους.
Μετανάστες καταγγέλλουν επί σειρά ετών βασανιστήρια και κακομεταχείριση στα λιβυκά κέντρα κράτησης, με πολλούς να εξαναγκάζονται στην καταβολή λύτρων για να αφεθούν ελεύθεροι. Τέτοιοι χώροι λειτουργούν τόσο στη Δυτική όσο και στην Ανατολική Λιβύη. Στην επικράτεια του Χάφταρ, ωστόσο, σχεδόν τίποτα δεν συμβαίνει χωρίς τη γνώση και τη συγκατάθεση της κυρίαρχης οικογένειας.
Ο ειδικός αναλυτής Λάχερ σημειώνει: «Οι Χάφταρ ρυθμίζουν τη θαλάσσια οδό προς την Κρήτη κατά το δοκούν. Άλλοτε ανοίγουν τη διαδρομή και άλλοτε την κλείνουν. Για εκείνους, το διακύβευμα δεν είναι τόσο ο εξοπλισμός όσο η πολιτική αναγνώριση. Γι’ αυτό και είναι ακόμη πιο ακατανόητο το γεγονός ότι η ΕΕ υποκύπτει σε αυτόν τον εκβιασμό».
Η ΕΕ αντιλαμβάνεται τη στρατηγική του Χάφταρ, ωστόσο φαίνεται πως επιλέγει να αποδεχτεί τους όρους του.
Στις αρχές Ιουλίου, ο Νικόλα Ορλάντο, πρέσβης της ΕΕ στη Λιβύη, περιέγραψε σε συναδέλφους του, κεκλεισμένων των θυρών, τις επαφές του με τους ισχυρούς άνδρες της περιοχής. Το SPIEGEL και το «Report Mainz» έχουν στη διάθεσή τους απόρρητο πρακτικό του υπουργείου Εξωτερικών. Σύμφωνα με αυτό, ο Ορλάντο ανέφερε ότι η οικογένεια Χάφταρ αξιοποιεί τους μετανάστες ως «διαπραγματευτικό χαρτί και επιχειρηματικό μοντέλο», με αποτέλεσμα οι αναχωρήσεις προς την Κρήτη να έχουν αυξηθεί ραγδαία. Παρ’ όλα αυτά: «Η ΕΕ δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να προσφέρει ουσιαστικά ανταλλάγματα στην Ανατολική Λιβύη, κάτι που ευελπιστούμε να αλλάξει».
Ο πρέσβης αναφέρεται συγκεκριμένα στη ναυτική επιχείρηση «IRINI». Τα κράτη-μέλη της ΕΕ τη συγκρότησαν το 2020, μετά την αποτυχημένη επίθεση του Χάφταρ στην Τρίπολη. Αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Γερμανία, ανέπτυξαν πλοία και αεροσκάφη στη Μεσόγειο για την εφαρμογή του εμπάργκο όπλων του ΟΗΕ. Στόχος ήταν να αποκοπεί ο ανεφοδιασμός όλων των αντιμαχόμενων πλευρών, συμπεριλαμβανομένου του Χάφταρ.
Μετά τη λήξη της εντολής του ΟΗΕ, η ΕΕ επαναπροσδιορίζει τη λειτουργία της αποστολής με βάση τις τρέχουσες προτεραιότητές της. Η επιχείρηση «IRINI» προορίζεται πλέον να εξοπλίζει τις δυνάμεις του Χάφταρ και να εκπαιδεύει τα στελέχη του. Προβλέπονται κοινές ναυτικές ασκήσεις, όπως καταδεικνύουν εσωτερικά έγγραφα τα οποία αποκάλυψαν εν μέρει και οι οργανώσεις διαφάνειας «FragDenStaat» και «Statewatch». Στη Βεγγάζη, την de facto πρωτεύουσα της ζώνης επιρροής του Χάφταρ, η ΕΕ σχεδιάζει τη δημιουργία Κέντρου Συντονισμού Θαλάσσιας Διάσωσης (MRCC), με την εγκατάσταση νέου σταθμού ραντάρ, με σκοπό τον εντοπισμό και την αναχαίτιση περισσότερων σκαφών.
Το γεγονός ότι με αυτόν τον τρόπο ακόμη περισσότεροι άνθρωποι θα επιστρέφουν στα κέντρα κράτησης και βασανιστηρίων, απ’ όπου θα πρέπει να εξαγοράσουν την ελευθερία τους, παραλείπεται από τις επίσημες εκθέσεις της ΕΕ. «Δεν πρέπει να επιδειχθεί κανένας δισταγμός», επισημαίνει στο σχέδιο εκπαίδευσης ο Ιταλός διοικητής της «IRINI», Μάρκο Καζαπιέρι, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά θα «ενταθεί η μεταναστευτική πίεση».
Ο φόβος της ΕΕ απέναντι στις μεταναστευτικές ροές είναι τόσο έντονος, ώστε παρακάμπτει ακόμη και θεμιτά αιτήματα της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης. Η τελευταία είχε ζητήσει από την «IRINI» αυστηρότερους ελέγχους στο λαθρεμπόριο πετρελαίου, από το οποίο κερδοσκοπούν κυρίως οι πολιτοφυλακές του Χάφταρ μέσω της παράνομης εξαγωγής επιδοτούμενων καυσίμων. Η ΕΕ αρνήθηκε. Σε εσωτερικό επίπεδο, η αιτιολογία ήταν σαφής: ο φόβος «αντιποίνων» από την πλευρά Χάφταρ, δηλαδή μιας «μαζικής αύξησης των μεταναστευτικών ροών από τη Λιβύη».
Έτσι, στελέχη του Χάφταρ αναμένεται να έχουν τακτική παρουσία σε ευρωπαϊκές ναυτικές βάσεις. Τον Σεπτέμβριο του 2025 πραγματοποιήθηκε ο πρώτος κύκλος εκπαίδευσης στον Τάραντα της Ιταλίας, ενώ προγραμματίζονται και επόμενοι, με δεκαήμερη παραμονή σε σκάφη της «IRINI». Το κόστος του προγράμματος υπολογίζεται σε τουλάχιστον τρία εκατομμύρια ευρώ. Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα περιλαμβάνονται, τυπικά, και ενότητες για ζητήματα φύλου και τον «σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Ανθρώπινα δικαιώματα, επομένως. Πώς συμβιβάζεται αυτό με τη βία της διαβόητης ταξιαρχίας TBZ; Εκπαιδεύει πράγματι η Ευρώπη μέλη της πολιτοφυλακής του Σαντάμ Χάφταρ;
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το διαψεύδει: «Δεν έχουμε συνεργαστεί ποτέ με την TBZ», αναφέρει σε σχετική απάντηση, διευκρινίζοντας ότι οι επαφές περιορίζονται στην επίσημη ακτοφυλακή της Ανατολικής και Δυτικής Λιβύης, προς την οποία απευθύνονται συστάσεις για τήρηση των διεθνών προτύπων.
Πόσο σαθρός είναι αυτός ο διαχωρισμός αποδεικνύεται στην πράξη στη Θεσσαλονίκη, όπου ήδη εκπαιδεύονται ακτοφύλακες από την Ανατολική Λιβύη.
Οι ελληνικές αρχές δεν κρατούν μυστική τη διαδικασία: υπάρχουν επίσημα δελτία τύπου, ενώ οι ίδιοι οι συμμετέχοντες έχουν αναρτήσει εκατοντάδες βίντεο στο TikTok. Στα σχετικά αποσπάσματα διακρίνονται να περιηγούνται στο λιμάνι, να επισκέπτονται μνημεία και να παραλαμβάνουν πιστοποιητικά εκπαίδευσης από αξιωματικούς του Πολεμικού Ναυτικού, επιδεικνύοντάς τα στην κάμερα.
Πηγές μέσα από την ομάδα ταυτοποιούν τουλάχιστον δύο από τους εκπαιδευόμενους ως μέλη της διαβόητης TBZ. Τυπικά, ο Σαντάμ Χάφταρ έχει εντάξει την πολιτοφυλακή του στον επίσημο μηχανισμό της ακτοφυλακής, όπως εξηγεί ο αναλυτής Τζαλέλ Χαρσάουι από το Royal United Services Institute (RUSI) του Λονδίνου. Στην πραγματικότητα, όμως, τα μέλη της συνεχίζουν να αυτοπροσδιορίζονται ως TBZ, προβάλλοντάς το μάλιστα ανοιχτά.
Και οι δύο συμμετέχοντες στη Θεσσαλονίκη ανάρτησαν φωτογραφίες με στολή, συνοδευόμενες από σχόλια όπως «TBZ, η οικογένεια» ή απλώς «TBZ» με emoji φωτιάς.
Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι στα προγράμματα περιλαμβάνεται εκπαίδευση στο διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο, αφήνοντας ωστόσο αναπάντητα τα ερωτήματα για τα συγκεκριμένα πρόσωπα. Ένας εκ των δύο συμμετεχόντων αρνήθηκε κάθε σχέση με τη μονάδα, ισχυριζόμενος στο Facebook ότι δεν γνωρίζει καν τι σημαίνει το ακρωνύμιο TBZ. Όταν ρωτήθηκε γιατί ο ίδιος το χρησιμοποιεί στις αναρτήσεις του, απάντησε υβριστικά.
Ο ερευνητής του SWP, Βόλφραμ Λάχερ, θεωρεί την ευρωπαϊκή διάκριση μεταξύ ακτοφυλακής και πολιτοφυλακών προσχηματική: «Όλοι γνωρίζουν ότι η πραγματική εξουσία στην Ανατολική Λιβύη ανήκει στους γιους του Χάφταρ, και αυτό περιλαμβάνει άμεσα μονάδες όπως η TBZ. Η υπόθεση ότι υπάρχουν τακτικές δυνάμεις ανεξάρτητες από τους Χάφταρ αποτελεί στρατηγική μυωπία».
Ο Σαλβατόρε Τσίτσερο, ο νευροχειρουργός από την Κατάνια, έσωσε τη ζωή του 15χρονου Αιγύπτιου με την επείγουσα επέμβαση. Τον παρακολούθησε επί τέσσερις μήνες στο νοσοκομείο μέχρι να αναρρώσει, εκφράζοντας φόβους για την ψυχολογική του κατάσταση σε περίπτωση μεταφοράς του σε κέντρο φιλοξενίας: «Αρκούσε να τον κοιτάξεις στα μάτια για να καταλάβεις το μέγεθος του τραύματος που είχε βιώσει».
Η απόδοση ευθυνών στα μέλη της TBZ παραμένει σχεδόν αδύνατη. Παρότι θεωρητικά ένας Ιταλός εισαγγελέας στη Σικελία θα μπορούσε να ξεκινήσει έρευνα, αυτό θα απαιτούσε την παρουσία των υπευθύνων σε ιταλικό έδαφος και τη σχετική συγκατάθεση του Υπουργείου Δικαιοσύνης.
Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές προτεραιότητες βρίσκονται αλλού. Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, σύμβουλος της Ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι συναντήθηκε με λιβυκή αντιπροσωπεία —στην οποία συμμετείχε ο ίδιος ο Σαντάμ Χάφταρ, ο επικεφαλής της TBZ.»
