Το θέμα του κειμένου είναι μία πρόταση που δεν υπάρχει στο φυλλάδιο που παρέδωσα στο Δημοτικό Συμβούλιο τον Δεκέμβριο του 2025. Στο φυλλάδιο υπήρχε η ιδέα για ένα παραδοσιακό καΐκι στη “Ναυμαχία”, που οι επισκέπτες θα μπορούσαν να ανεβαίνουν πάνω.
Ο χώρος της “Ναυμαχίας”, έχει τεράστια ιστορική σημασία για την Ιεράπετρα, την Κρήτη και όλη την Ελλάδα, για τη μοναδικότητα που τον χαρακτηρίζει και κάθε παρέμβαση στη περιοχή πρέπει να σέβεται την ιστορία. Ένα καΐκι λοιπόν στη “Ναυμαχία” δεν έχει σχέση με την ιστορία.
Ανοίγοντας το κεφάλαιο: “Τα Μουσεία, που πρέπει να αποκτήσει η Ιεράπετρα”, θα κάνουμε αρχή από το Υπαίθριο – Ανοιχτό Μουσείο της “Ναυμαχίας”.
Το κείμενο αυτό αποτελεί και μία ανοιχτή πρόταση προς το Δημοτικό Συμβούλιο της Ιεράπετρας.
Τι ήταν οι Ναυμαχίες που διοργάνωναν οι ρωμαίοι
Οι Ναυμαχίες (naumachiae) ήταν μάχες στο νερό, που διοργάνωναν οι αρχαίοι Ρωμαίοι σε αρένες, που τις πλημμύριζαν με νερό ή σε τεχνητές λίμνες, για να ψυχαγωγηθούν οι ευγενείς και οι πολίτες. Ξεκίνησαν στη Ρώμη από τον Ιούλιο Καίσαρα και γέμιζαν με νερό ακόμα και το Κολοσσαίο και όταν τελείωνε η ναυμαχία, αποστράγγιζαν το χώρο με υπόγεια κανάλια. Στις ναυμαχίες αυτές έπαιρναν μέρος μικρά πολεμικά πλοία, που κατασκευάζονταν για να αναπαραστήσουν διάσημες ιστορικές συγκρούσεις. Τα πληρώματα των πλοίων αποτελούνταν από αιχμαλώτους πολέμου, σκλάβους και καταδικασμένους εγκληματίες (naumachiarii) που πολεμούσαν μεταξύ τους από τα αντίπαλα πλοία.
Παρά τον θεατρικό χαρακτήρα, οι μάχες ήταν πραγματικές. Τα πλοία εμβόλιζαν το ένα το άλλο, έπιαναν φωτιά και βυθίζονταν. Πολλοί μαχητές έχαναν τη ζωή τους από τα τραύματα ή από πνιγμό. Οι ρωμαίοι είχαν μετατρέψει τη βία, τη ροή του αίματος και το θάνατο σε θέαμα.
Πως ήταν τα πλοία που έπαιρναν μέρος στις θεατρικές ναυμαχίες
Τα πλοία Naumachia, που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Ρωμαίοι για να σκηνοθετούν αιματηρές ναυμαχίες, ήταν μικρά πολεμικά πλοία, μήκους από 8 έως 15 μέτρων, ενώ τα πολεμικά πλοία για μάχες ανοιχτής θάλασσας είχαν μήκος από 25 μέχρι 45 μέτρων.
Το θέατρο του Διονύσου γίνεται αρένα και πισίνα
Στην Ελλάδα την εποχή της ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δεν υπάρχουν στοιχεία για θεάματα – ναυμαχίες αλλά είναι πιθανό να υπήρχαν τέτοια θέατρα.
Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα, χρησιμοποιήθηκε σαν αρένα με μονομάχους αλλά και για ρωμαϊκές ναυμαχίες. Ο χώρος μετατρεπόταν σε μεγάλη τεχνητή δεξαμενή, με αγωγούς που μετέφεραν νερό από πηγές της Ακρόπολης ή το Υδραγωγείο, ενώ υπήρχε και σύστημα ταχείας αποστράγγισης.
Η ρωμαϊκή Ναυμαχία της Ιεράπετρας
Η ρωμαϊκή Ναυμαχία της Ιεράπετρας, είναι ο μοναδικός χώρος στην Ελλάδα που βεβαιωμένα σχετίζεται με αρχαία θεάματα ναυμαχίας μέχρι θανάτου.
Ο Ιταλός ιατρός, βοτανολόγος, αρχιτέκτονας, περιηγητής Onorio Belli, που βρέθηκε στην περιοχή τον 16ο αιώνα, και ο Άγγλος αντιναύαρχος, υδρογράφος και γεωλόγος Thomas Spratt, που την επισκέφθηκε τον 19ο αιώνα, στις περιγραφές τους μιλούν για θέατρα, θέρμες, δεξαμενές αλλά και την περίφημη “Ναυμαχία”. Η Ναυμαχία στην Ιεράπετρα ήταν παράκτια λεκάνη που συνδεόταν με τη θάλασσα μέσω ενός στενού καναλιού, επιτρέποντας την είσοδο του νερού και μικρών πολεμικών πλοίων για θεάματα.
Η Ναυμαχία έχει υποστεί πολλές αλλαγές κατά τη διάρκεια των αιώνων και η λεκάνη της Ιεράπετρας άλλαξε σημαντικά και σήμερα μόνο ερείπια και ιστορικά ίχνη παραμένουν κοντά στα βυζαντινά τείχη της παλιάς πόλης.
Η σύγχρονη κατασκευή της «Ναυμαχίας»
Η κατασκευή της σημερινής τεχνητής λίμνης, που επικοινωνεί με τη θάλασσα με ένα κανάλι, αποτελεί σημαντικό έργο, συμβολή στην ανάδειξη του ιστορικού παρελθόντος της περιοχής.
Η αρχαία λεκάνη της «Ναυμαχίας» πρέπει να ήταν μια κυκλική ή ωοειδής πετρόκτιστη λεκάνη. Η λίμνη σήμερα έχει μία σύγχρονη εμφάνιση και καλό είναι να προστεθούν στοιχεία που θα παλαιώσουν κάπως την εικόνα της λίμνης. Θα μπορούσαν π.χ. να τοποθετηθούν στα χείλη της λίμνης γύρω – γύρω, μία σειρά από πέτρινες χοντρές πλάκες, με ανώμαλη επιφάνεια.
Το γεφυράκι που βρίσκεται εκεί που το κανάλι συναντά τη λίμνη, είναι παντελώς αταίριαστο. Υποτίθεται ότι από το κανάλι περνούσαν τα πλοία της ναυμαχίας και ένα γεφυράκι – εμπόδιο, δεν έχει καμία θέση εκεί και η σωστή ενέργεια θα ήταν να αφαιρεθεί.
Το έργο που θα ολοκληρώσει το χώρο της «Ναυμαχίας» και θα τον μετατρέψει σε κέντρο προσέλκυσης επισκεπτών, είναι το πλεούμενο που πρέπει να υπάρχει στη λίμνη. Τι είδους πλεούμενο θα μπορούσε να υπάρχει εκεί σε ανάμνηση των αιματηρών ναυμαχιών που γίνονταν χάριν θεάματος; Μόνο ένα ρωμαϊκό πλοίο. Τίποτε άλλο.
Που θα βρούμε ένα ρωμαϊκό πλοίο;
Θα μετατρέψουμε ένα σύγχρονο ξύλινο καΐκι, σε αυθεντικό, ρωμαϊκό πλοίο
Ένα παραδοσιακό ελληνικό καΐκι (όπως ένα τρεχαντήρι) μπορεί να μετατραπεί σε ρωμαϊκό πολεμικό πλοίο, με δομικές προσθήκες στο κατάστρωμα και εξωτερικά του σκάφους.
Τα βασικά βήματα της μετατροπής, που αναφέρονται στη συνέχεια, προέρχονται από αξιόπιστες πηγές και περιγράφουν τις εργασίες που πρέπει να γίνουν σε ένα καΐκι:
1. Το σύστημα διεύθυνσης (μηχανή, τιμόνι, πηδάλιο, προπέλα) παραμένει στο σκάφος ώστε να διατηρήσει την κίνησή του.
2. Κατάστρωμα: Πρέπει να αφαιρεθούν όλες οι σύγχρονες υπερκατασκευές, ώστε το κατάστρωμα να μείνει τελείως επίπεδο και ανοιχτό. Παραμένει το κατάρτι.
3. Πλευρικά Τοιχώματα: Η κουπαστή του καϊκιού συμπληρώνεται με ψηλότερα ξύλινα παραπέτα, πάνω στα οποία θα κρεμαστούν εξωτερικά, ρωμαϊκές ασπίδες στη σειρά.
4. Πολεμικές Ασπίδες: Mία σειρά από κυκλικές ή ορθογώνιες ρωμαϊκές ασπίδες, κρεμασμένες εξωτερικά κατά μήκος της υπερυψωμένης κουπαστής (δεξιά και αριστερά), προστατεύουν τους κωπηλάτες και δίνουν την αυθεντική πολεμική όψη. Οι ασπίδες χρωματίζονται με σχέδια που υπάρχουν σε αφθονία στο Διαδίκτυο. Οι ασπίδες μπορούν να κατασκευαστούν από χοντρό κόντρα πλακέ πάχους 7-8 χιλ.
5. Πύργος Μάχης: Στην πρύμνη, πρέπει να κατασκευαστεί ξύλινος, τετράγωνος πύργος με πολεμίστρες. Μπορεί να κατασκευαστεί από κόντρα πλακέ θαλάσσης.
6. Πάγκοι για τους Κωπηλάτες: Θα τοποθετηθούν εγκάρσιοι πάγκοι και στις δύο πλευρές, για τους κωπηλάτες. Κάθε πάγκος έχει διαστάσεις για έναν κωπηλάτη και αντιστοιχεί σε ένα κουπί.
7. Κουπιά: Στα πλαϊνά του σκάφους, μπαίνουν τα κουπιά και στερεώνονται στο ύψος του κάθε πάγκου, χωρίς να μπορούν να κινηθούν. Η άλλη άκρη τους μόλις που θα αγγίζει το νερό.
Άλλη λύση: Μπορούν να κατασκευαστούν εξωτερικές ξύλινες πλατφόρμες κατά μήκος της κουπαστής που προεξέχουν από το κύτος και στηρίζουν τους σκαρμούς για τα κουπιά.
8. Ο “Κόρακας”: Είναι κινητή γέφυρα αποβίβασης (σαν καταπέλτης) με μεταλλικό καρφί, ένα είδος ξύλινου διαδρόμου, που τοποθετείται όρθιος στην πλώρη με σύστημα τροχαλιών, έτοιμος να “πέσει” και να καρφωθεί στο κατάστρωμα του εχθρικού πλοίου για να ακολουθήσει έφοδος.
9. Το Ρωμαϊκό Ιστίο: Στο κατάρτι που διαθέτει το καΐκι, τοποθετείται μία οριζόντια αντένα και σηκώνεται ένα τετράγωνο, μεγάλο πανί, σε βαθύ κόκκινο χρώμα ή λευκό με ρωμαϊκά σύμβολα (όπως ο αετός ή η επιγραφή SPQR). Μπροστά στην πλώρη τοποθετείται ένα μικρότερο κατάρτι, με κλίση προς τα εμπρός και με πανί στο ίδιο χρώμα.
10. Το Έμβολο: Στο επίπεδο της ισάλου γραμμής (στην επιφάνεια του νερού), πρέπει να επεκταθεί η πλώρη του καϊκιού και να προσαρμοστεί ένα έμβολο, που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμαίοι για να εμβολίζουν τα εχθρικά πλοία. Μπορεί να κατασκευαστεί ένας ξύλινος σκελετός-ομοίωμα και να επενδυθεί με φύλλα χαλκού.
11. Το Ακρόπρωρο: Η πλώρη πρέπει να ψηλώσει και να καταλήγει σε μια καμπυλωτή διακοσμητική απόληξη, που συχνά έμοιαζε με κεφάλι ζώου ή πουλιού.
12. Διαμόρφωση Πρύμνης: Πάνω από τη πρύμνη του καϊκιού, κατασκευάζεται μια καμπυλωτή προέκταση που να μοιάζει με ουρά πουλιού.
13. Τα δύο κουπιά-πηδάλια: Το καΐκι έχει κεντρικό τιμόνι (δοιάκι/τιμονιού) στην ποδόσταμη της πρύμνης. Αυτό πρέπει να καμουφλαριστεί. Στη θέση του τοποθετούνται δύο μεγάλα κουπιά-πηδάλια, ένα σε κάθε πλευρά της πρύμνης (δεξιά και αριστερά).
14. Μάτια στην πλώρη: Δύο μεγάλα μάτια ζωγραφίζονται εκατέρωθεν της πλώρης, μια αρχαία παράδοση που πίστευαν ότι βοηθούσε το πλοίο να “βλέπει” τον δρόμο του.
15. Χρωματισμός: Οι Ρωμαίοι έβαφαν τα πλοία τους με έντονα γήινα χρώματα (ώχρα, κεραμιδί, βαθύ κόκκινο και μαύρο).
16. Ο αριθμός των πάγκων των κωπηλατών και των κουπιών, θα εξαρτηθεί από το μήκος του καϊκιού που θα τροποποιηθεί.
 |
 |
Πρακτικά θέματα
Πρέπει να λυθούν σημαντικά θέματα όπως η εξασφάλιση του σκάφους (καΐκι 8-10 μέτρων) και ποιοί καραβομαραγκοί θα αναλάβουν τις μετατροπές. Κάποιος ζωγράφος πρέπει να αναλάβει τις απεικονίσεις των σχεδίων σε όλες τις ασπίδες, να σχεδιάσει τα μάτια της πλώρης και τα σχέδια στο πανί.
Η Αργώ του Βόλου
Όμως η μετατροπή ενός καΐκιού σε ρωμαϊκό πλοίο μήπως είναι υπερβολικό για την Ιεράπετρα; Θα φτιάχνουμε πλοία; Για τον Δήμο Βόλου, δεν ήταν καθόλου υπερβολικό, γι αυτό κατασκεύασαν εξ αρχής την Αργώ και τώρα ετοιμάζουν μουσείο για να την στεγάσουν.
Σήμερα στο Βόλο, υπάρχει ομοίωμα του μυθικού πλοίου “Αργώ”, της Αργοναυτικής εκστρατείας. Η ναυπήγηση του πλοίου που ολοκληρώθηκε το 2006, έγινε με βάση ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα. Έτσι, με απόφαση του Δήμου Βόλου, ένα πλοίο ξεπήδησε μέσα από ένα μύθο και έγινε πραγματικό. Ήδη σχεδιάζεται να ανεγερθεί μουσείο που θα φιλοξενήσει την Αργώ.
Η Αργώ με 50 κωπηλάτες σε ταξίδι
Το 2008, η Αργώ πραγματοποίησε ένα μεγάλο ταξίδι στη διαδρομή προς την Κολχίδα, αναβιώνοντας την αρχαία αργοναυτική εκστρατεία, για το χρυσόμαλλο δέρας.
Το πλοίο έχει μήκος 28,5 μ. 25 κουπιά σε κάθε πλευρά και έμβολο στην πλώρη.
Αυτά συμβαίνουν στο Βόλο. Επιστρέφουμε πάλι στην Ιεράπετρα.
Τι σημαίνει και πως είναι σήμερα η “Ναυμαχία”
1. Η “Ναυμαχία της Ιεράπετρας είναι το μοναδικό βεβαιωμένο μέρος, στην Ελλάδα, όπου οι ρωμαίοι κατασκεύασαν λεκάνη ναυμαχιών, χάριν θεάματος.
2. Η “Ναυμαχία” σήμερα, είναι άγνωστη στους επισκέπτες και κανένας δεν περνάει από εδώ.
3. Μέχρι πρόσφατα, πριν φωταγωγηθεί, ήταν τα βράδια ένα σκοτεινό μέρος με αρκετά σκουπίδια σε κάποια σημεία.
4. Ακόμα και σήμερα, δεν ελκύει κανέναν επισκέπτη και γειτονεύει με κάδους απορριμμάτων.
Θα αφήσουμε την περιοχή και την ιστορία της, στην αφάνεια ή θα μετατρέψουμε τη “Ναυμαχία” σε μαγνήτη ανθρώπων; Η “Ναυμαχία” με το ρωμαϊκό πλοίο, μπορεί να μετατραπεί σε σημείο – σύμβολο της Ιεράπετρας και ένα σημαντικό ανοικτό – υπαίθριο μουσείο. Οι επισκέπτες θα μπορούν να ανεβαίνουν στο πλοίο, να κάθονται στους πάγκους των κωπηλατών, να πιάνουν τα κουπιά, να αγγίζουν τις ασπίδες, να περπατούν πάνω στο κατάστρωμα από την πλώρη μέχρι την πρύμνη. Η μετατροπή του καϊκιού σε ρωμαϊκό πλοίο, θα είναι για τους καραβομαραγκούς, μία πρόκληση για πρωτότυπη δημιουργία. Πόσο σημαντικό θα είναι, να μπορέσει να προκύψει ένα αληθινό, εντυπωσιακό, ρωμαϊκό πλοίο. Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, εκτίθενται ιστορικά πλοία, σαν επισκέψιμα μουσεία. Εμείς μπορούμε να μετατρέψουμε ένα καΐκι σε ρωμαικό πλοίο;
Η σύνθεση από κάθετες επιφάνειες μπετόν, που υπάρχουν στο χώρο, μπορεί να μετατραπεί σε ενημερωτικούς πίνακες, που θα ενημερώνουν για την πανελλαδική μοναδικότητα της “Ναυμαχίας” και για την ιστορία των αιματηρών ναυμαχιών που “απολάμβαναν” οι Ρωμαίοι κατά την περίοδο της παρουσίας τους στη Κρήτη. Απαραίτητες οι ενημερωτικές πινακίδες στους δρόμους καθώς και χώρος στην ιστοσελίδα του Δήμου.
Τέλος, απευθύνομαι και προς το Δημοτικό Συμβούλιο της Ιεράπετρας:
“Συνδέστε τη θητεία σας, με ένα έργο που θα σφραγίσει την ιστορία του χώρου, θα αλλάξει τη Ναυμαχία και θα αποτελέσει έναν ισχυρό και ιδιαίτερο πόλο προσέλκυσης ανθρώπων.
Τότε, κανένας επισκέπτης δεν θα φεύγει από την Ιεράπετρα, χωρίς να περάσει από εκεί”.
Αρχή πάντων είναι η απόφαση και μετά δημιουργία φακέλου – αίτημα χρηματοδότησης – διεκδίκηση – δημιουργία.
Προσωπικά δεσμεύομαι, σε θετική απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, να ετοιμάσω φάκελο με εικόνες όλων των μετατροπών στο καΐκι και σε διάστημα ενός μήνα, να κατασκευάσω μοντέλο – αντίγραφο ρωμαϊκού πλοίου, μήκους 80 εκ. που θα βοηθήσει τους καραβομαραγκούς στο έργο τους”.
Στο επόμενο κείμενο, θα συνεχίσουμε με τα άλλα μουσεία της Ιεράπετρας.
Κώστας Τσελάς
