⏱ Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 1 λεπτά ανάγνωσης
Εφτά περίπου χρόνια μετά τον πρώτο εντοπισμό του ιού της καστανής ρυτίδωσης (ToBRFV) στην Κρήτη, η αγωνία των θερμοκηπιακών παραγωγών της Ιεράπετρας παραμένει ζωντανή, ωστόσο η εικόνα δεν είναι ίδια με εκείνη του 2019. Η κ. Ουρανία Παπαδοπούλου, Υπεύθυνη Τεχνικής Υποστήριξης και Ανάπτυξης για την Κρήτη, και ο κ. Γιώργος Κοντοσφύρης, Στρατηγικός Σύμβουλος της Bios Agrosystems (Όμιλος Ευθυμιάδη), βρέθηκαν στο στούντιο του Ράδιο Λασίθι σε μια περίοδο που οι παραγωγοί ετοιμάζονται να κλείσουν τις παραγγελίες για τη νέα καλλιεργητική σεζόν, και ανέλυσαν τα εργαλεία που έχει σήμερα στα χέρια του ο καλλιεργητής: ανεκτικά υποκείμενα που λειτουργούν ως φράγμα στη ρίζα, νέα υβρίδια ντομάτας και πιπεριάς, και τις κρίσιμες παγίδες που μπορούν να ακυρώσουν κάθε επένδυση σε νέο υλικό.
Η συζήτηση έφερε στην επιφάνεια ένα παράδοξο που χαρακτηρίζει την τρέχουσα κατάσταση: ενώ υπάρχουν πλέον λύσεις με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα, λιγότερο από το 10% των υβριδίων ντομάτας που χρησιμοποιούνται στην αγορά διαθέτει ανοχή στην καστανή ρυτίδωση. Παράλληλα, παραγωγοί σε Κρήτη και Πελοπόννησο διαπιστώνουν απρόσμενα συμπτώματα σε ανεκτικά υβρίδια, όχι επειδή το γενετικό υλικό δεν λειτουργεί, αλλά επειδή τα εμβολιάζουν σε μη ανεκτικά υποκείμενα, ανοίγοντας χωρίς να το γνωρίζουν δίοδο εισόδου στον ιό.
Η εξάπλωση του ιού και η πορεία μέχρι σήμερα
Ο κ. Κοντοσφύρης, ο οποίος επισκέπτεται την Ιεράπετρα τακτικά από το 1998, σκιαγράφησε το χρονικό πλαίσιο. Ο ιός εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 2014 στη Μέση Ανατολή (Ισραήλ, Ιορδανία) και μέχρι το 2019 είχε φτάσει στη δυτική Κρήτη και τη δυτική Πελοπόννησο. Σήμερα εξαπλώνεται σε ολόκληρη τη Μεσογειακή λεκάνη, από τη Βόρεια Αφρική μέχρι τη νότια Ευρώπη, ενώ η γεωγραφική του εμβέλεια εκτείνεται από το Μεξικό ως την Κίνα.
Μετά τον πρώτο εντοπισμό ακολούθησε μια περίοδος αναγνώρισης (τι είναι ο ιός, πώς εκδηλώνεται, πώς διαφοροποιείται από άλλες ασθένειες) και στη συνέχεια η Πολιτεία, ελληνική και ευρωπαϊκή, θέσπισε πρωτόκολλα περιορισμού. Τα πρωτόκολλα αυτά, όπως παραδέχθηκε ο κ. Κοντοσφύρης, δεν εφαρμόζονται πάντα με συνέπεια, κάτι που η κ. Παπαδοπούλου αντιμετώπισε με κατανόηση: μέσα στην ταχύτητα και τις πιέσεις μιας εντατικής καλλιέργειας, η απόλυτη εφαρμογή δεν είναι πάντα εφικτή, αλλά ακόμα και η μερική τήρηση είναι βοηθητική.
Πώς λειτουργεί το ανεκτικό υποκείμενο
Το κεντρικό εργαλείο που παρουσιάστηκε ήταν το υποκείμενο Interceptor, το οποίο ο κ. Κοντοσφύρης περιέγραψε αναλύοντας τον μηχανισμό δράσης του ιού. Η καστανή ρυτίδωση μπορεί να εισέλθει στο φυτό υπέργεια (μέσω χεριών, εργαλείων, κιβωτίων) και στη συνέχεια να κατέβει μέσω των ηθμωδών σωλήνων μέχρι τη ρίζα, η οποία λειτουργεί ως χώρος αποθήκευσης και αναπαραγωγής. Από εκεί, ο ιός στέλνει φορτίο πίσω προς τα επάνω μέρη του φυτού, σε ένα κύκλο που ο κ. Κοντοσφύρης παρομοίασε με ασανσέρ. Ένα ανεκτικό υποκείμενο περιορίζει αυτό το ιικό φορτίο στη ρίζα, μειώνοντας την πίεση που δέχεται ολόκληρο το φυτό.
Η δράση, όμως, είναι διπλή. Ο ιός δεν μεταδίδεται μόνο υπέργεια: σε χωράφια που είχαν συμπτώματα σε προηγούμενη καλλιέργεια, λειτουργεί ουσιαστικά και ως παθογόνο εδάφους. Ένα ανεκτικό υποκείμενο μπλοκάρει τον ιό και από αυτήν την κατεύθυνση, εμποδίζοντάς τον να εισχωρήσει από τη ρίζα και να ανέβει μέσω των αγωγών του φυτού. Αυτή η αναβάθμιση του ρόλου της ρίζας στη διαχείριση των tobamovirus, όπως τόνισε ο κ. Κοντοσφύρης, είναι σχετικά πρόσφατη κατανόηση, δυόμισι με τρία χρόνια εμπειρίας.
H απόδοση σε ποσοστά
Τα ερευνητικά δεδομένα που παρουσίασε ο κ. Κοντοσφύρης δείχνουν ότι ένα ανεκτικό υποκείμενο, σε συνδυασμό με υβρίδιο που δεν διαθέτει ανοχή στην καστανή ρυτίδωση, μπορεί να περιορίσει τα συμπτώματα κατά 30 έως 40%. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι τα στοιχεία αυτά είναι εργαστηριακά και όχι ειδικά της τοπικής περιοχής, αν και οι δοκιμές σε χωράφια επιβεβαίωσαν εμφανείς διαφορές σε σύγκριση με μη ανεκτικά υποκείμενα.
Όταν, ωστόσο, συνδυάζεται ανεκτικό υποκείμενο με ανεκτικό υβρίδιο ντομάτας, σύμφωνα με τον κ. Κοντοσφύρη, η προστασία φτάνει στο 97%. Η κ. Παπαδοπούλου πλαισίωσε αυτά τα ποσοστά με μια πρακτική διάσταση: υπάρχουν παραγωγοί που προβληματίζονται σοβαρά για το αν θα συνεχίσουν να καλλιεργούν ντομάτα, οπότε ακόμα και ένα 30-40% μείωσης συμπτωμάτων μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε βιώσιμη και μη βιώσιμη καλλιέργεια.
Η κρίσιμη προειδοποίηση: εμβολιασμός σε λάθος υποκείμενο
Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της συνέντευξης αφορούσε ένα λάθος που ο κ. Κοντοσφύρης χαρακτήρισε ως εξαιρετικά κρίσιμο. Παραγωγοί σε Κρήτη και Πελοπόννησο χρησιμοποιούν υβρίδια ντομάτας με ανοχή στην καστανή ρυτίδωση, αλλά τα εμβολιάζουν σε μη ανεκτικά υποκείμενα. Το αποτέλεσμα είναι αντίστροφο από το αναμενόμενο: ο ιός εισέρχεται από τη μη προστατευμένη ρίζα, αναπαράγεται εκεί, και πιέζει το φυτό ασφυκτικά από κάτω προς τα πάνω. Το ανεκτικό υβρίδιο δεν έχει σχεδιαστεί να αντέχει τόσο μεγάλη πίεση από τη βάση του, με αποτέλεσμα ο παραγωγός να πληρώνει για ανεκτικό υλικό και παράλληλα να ακυρώνει τα ωφέλη που αυτό προσφέρει.
Η οδηγία ήταν σαφής: τα ανεκτικά υβρίδια ντομάτας πρέπει είτε να χρησιμοποιούνται αυτόριζα, είτε, αν ο παραγωγός αποφασίσει να εμβολιάσει, να εμβολιάζονται αποκλειστικά σε ανεκτικά υποκείμενα. Ο κ. Κοντοσφύρης τόνισε ότι πρόκειται για γνώση που αποκτήθηκε τα τελευταία δυόμισι με τρία χρόνια μέσω της επιστήμης, και δεν οφείλεται σε αμέλεια ή κακή πρόθεση κανενός.
Interceptor: ευρωστία πέρα από την καστανή ρυτίδωση
Πέρα από την ανοχή στον ToBRFV, ο κ. Κοντοσφύρης τόνισε ότι ένα υποκείμενο οφείλει να είναι πρώτα απ’ όλα ισχυρό υποκείμενο από μόνο του. Το Interceptor διαθέτει ανοχή σε φουζάριο (φυλές 0, 1, 2 και 3), φουζάριο radicis, πυρηνοχαίτα, βερτιτσίλιο και νηματώδεις, εκτός από την καστανή ρυτίδωση. Η κ. Παπαδοπούλου πρόσθεσε ότι στις δοκιμές που πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές περιοχές της Κρήτης (από τα Χανιά μέχρι την Ιεράπετρα), με διαφορετικές ποιότητες νερού και πρακτικές θρέψης, το υποκείμενο παρουσίασε σταθερή εικόνα και στάθηκε με μικρή θετική διαφορά απέναντι στο κυρίαρχο υποκείμενο της αγοράς. Αυτό σημαίνει ότι η μετάβαση σε ανεκτικό υποκείμενο δεν απαιτεί αλλαγή φιλοσοφίας στη διαχείριση του χωραφιού.
Σε ερώτηση ακροατή για την επίδραση στη γεύση, η κ. Παπαδοπούλου ανέφερε ότι στις δοκιμές παρατηρήθηκε βελτίωση: ειδικά σε περιοχές με υψηλή αλατότητα (φέτος ιδιαίτερα αισθητή στην τοπική αγορά), το υποκείμενο βοήθησε στη διαχείριση του αλατιού, μείωσε τα σκασίματα στον καρπό και συνέβαλε σε καλύτερη γεύση, χωρίς βέβαια να αλλάζει τα γενετικά χαρακτηριστικά του υβριδίου.
Maestranza: νέα τετράγωνη πιπεριά με τριπλή ανοχή
Εκτός ντομάτας, η συζήτηση στράφηκε και στην πιπεριά. Ο κ. Κοντοσφύρης παρουσίασε το υβρίδιο Maestranza, τετράγωνη πιπεριά (φλάσκα) της ισπανικής εταιρείας Fitó Semillas, με την οποία συνεργάζεται η Bios Agrosystems. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα υβρίδια πιπεριάς στην αγορά με ταυτόχρονη ανοχή σε ωίδιο, κηλιδωτό μαρασμό και νηματώδεις. Η Maestranza προορίζεται για φύτευση τέλη Αυγούστου με Νοέμβριο, με δυνατότητα ολοκλήρωσης καλλιέργειας μέχρι Μάιο-Ιούνιο. Σύμφωνα με τον κ. Κοντοσφύρη, πρόκειται για φυτό με σταθερά δεσίματα χωρίς αυξομειώσεις, μικρά προς μεσαία μεσογονάτια και υγιή εμφάνιση.
Faladi: ντομάτα ποιότητας χωρίς ανοχή στην καστανή, αλλά με ρόλο στην αγορά
Η κ. Παπαδοπούλου παρουσίασε επίσης το υβρίδιο ντομάτας Faladi (Fitó Semillas), μια ντομάτα τύπου «κρέας» που δεν διαθέτει ανοχή στην καστανή ρυτίδωση, αλλά καλύπτει ένα κενό της αγοράς: παλαιότερα υβρίδια με καλή ποιότητα καρπού και γεύση υστερούσαν σε ανεκτικότητα σε αλευρώδη (TYLCV) και κηλιδωτό μαρασμό. Η Faladi διαθέτει αυτές τις ανοχές, σε συνδυασμό με υψηλό ειδικό βάρος καρπού, χοντρό περικάρπιο, καλή γεύση και διατηρησιμότητα. Σύμφωνα με τους δύο συνομιλητές, έχει δείξει καλές τιμές στα δημοπρατήρια και θετικά σχόλια στην αγορά.
Η πρόκληση της αλλαγής: δοκιμές αντί για πλήρη αντικατάσταση
Ένα ερώτημα ακροάτριας πυροδότησε μια σημαντική συζήτηση: πόσο εύκολα μπορεί ένας παραγωγός, πιστός σε ένα συγκεκριμένο υβρίδιο εδώ και χρόνια, να κάνει τη μετάβαση; Η κ. Παπαδοπούλου εξήγησε ότι η εταιρεία υποστηρίζει μια σταδιακή προσέγγιση: ο παραγωγός ξεκινά με δειγματισμό, μια στάση ή ένα μικρό τμήμα του χωραφιού, βλέπει τα αποτελέσματα στις δικές του συνθήκες, και αποφασίζει.
Ο κ. Κοντοσφύρης πρόσθεσε μια παρότρυνση: πριν από τον ιό, οι παραγωγοί δοκίμαζαν νέα πράγματα τακτικά. Η καστανή ρυτίδωση τους οδήγησε να κλείσουν τις εκμεταλλεύσεις τους (δικαιολογημένα, για λόγους υγιεινής), αλλά αυτό σταμάτησε και τον πειραματισμό. Η πρότασή του ήταν να αφιερώνει κάθε παραγωγός περίπου το 10% της καλλιέργειάς του σε δοκιμαστικά φυτά, ώστε, αν και όταν χρειαστεί να κάνει πλήρη αλλαγή, να μην ξεκινά από το μηδέν. Η κ. Παπαδοπούλου τόνισε ότι η εμπειρία μιας σεζόν στα ίδια τα χέρια του παραγωγού αξίζει περισσότερο από κάθε φυλλάδιο ή ραδιοφωνική ενημέρωση.
Η συζήτηση έκλεισε με ένα μήνυμα αισιοδοξίας αλλά και ευθύνης. Ο κ. Κοντοσφύρης, που ταξιδεύει σε πολλές χώρες, τόνισε ότι η Κρήτη διαθέτει παραγωγούς υψηλού επιπέδου και φυσικά πλεονεκτήματα που δεν έχει να ζηλέψει τίποτα. Ωστόσο, αυτά τα πλεονεκτήματα χρειάζονται στρατηγική, οργάνωση σε ομάδες παραγωγών, και εξωστρέφεια στη διεθνή αγορά. Η Ιεράπετρα δεν μπορεί να καλλιεργεί μόνο για Ηράκλειο, Αθήνα και Θεσσαλονίκη.
