⏱ Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 1 λεπτά ανάγνωσης
Επί σχεδόν είκοσι χρόνια ο λαγοκέφαλος ήταν ένα πρόβλημα που το ήξεραν καλά μόνο οι ψαράδες της Κρήτης και των Δωδεκανήσων, εκείνοι δηλαδή που έβγαζαν κάθε πρωί κομμένα δίχτυα και μισοφαγωμένα αλιεύματα χωρίς να τους ακούει κανείς πέρα από το λιμάνι τους. Φέτος η εικόνα άλλαξε, καθώς οι πληθυσμοί του είδους επεκτάθηκαν στον Σαρωνικό, στις ακτές της Αττικής και βορειότερα, με καταγραφές που φτάνουν από την Κινέτα και την Αίγινα μέχρι τη Λακωνία. Από τη στιγμή που το ψάρι εμφανίστηκε σε θάλασσες όπου κολυμπούν εκατομμύρια λουόμενοι και ψαρεύουν μεγάλοι αλιευτικοί στόλοι, το θέμα έπαψε να είναι τοπικό και μπήκε στην εθνική ειδησεογραφία.
Την ίδια στιγμή που η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στους κινδύνους, μια ερευνητική ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου εξετάζει το ερώτημα που έρχεται αμέσως μετά την αλίευση: τι κάνεις με τη βιομάζα ενός ψαριού που δεν τρώγεται. Στο Εργαστήριο Σχεδιασμού και Ανάλυσης Διεργασιών της Σχολής Χημικών Μηχανικών, με επικεφαλής την καθηγήτρια Μαγδαληνή Κροκίδα, η απάντηση που δοκιμάζεται είναι ότι ο λαγοκέφαλος μπορεί να γίνει πρώτη ύλη για μη διατροφικές χρήσεις υψηλής αξίας, με αυστηρά πρωτόκολλα ασφαλείας.
Τι μελετά η ερευνητική ομάδα του ΕΜΠ
«Με συστηματική έρευνα, εδώ και μερικά χρόνια, έχουμε αναπτύξει τεχνολογίες αξιοποίησης διαφόρων συστατικών του, όπως της πρωτεΐνης, της επιδερμίδας, ακόμη και του δηλητηρίου του, ως συστατικού κατάλληλου για διάφορες εφαρμογές στη βιομηχανία καλλυντικών και προϊόντων αισθητικής», εξηγεί η κ. Κροκίδα σε ρεπορτάζ που δημοσιεύει η Lifo.
Η διαδικασία που μελετάται στο εργαστήριο ξεκινά με την απομάκρυνση των πιο τοξικών περιοχών του ψαριού, δηλαδή των εντοσθίων και της ράχης. Η υπόλοιπη βιομάζα περνά από ενζυμική υδρόλυση και δίνει πεπτίδια, αμινοξέα και πρωτεϊνικά συμπυκνώματα. Από το δέρμα και τα οστά παραλαμβάνεται κολλαγόνο και ζελατίνη, ενώ μπορεί να εξαχθεί και έλαιο με ωμέγα-3 λιπαρά οξέα. Το μοντέλο που προωθείται σήμερα στην Ευρώπη, όπως το περιγράφει η καθηγήτρια, είναι εκείνο του θαλάσσιου βιοδιυλιστηρίου: από το ίδιο ψάρι ανακτώνται διαδοχικά τετροδοτοξίνη, πρωτεΐνες, πεπτίδια, κολλαγόνο και έλαια, και το τελικό υπόλειμμα καταλήγει σε βιοενέργεια ή οργανικά λιπάσματα.
Γιατί η τετροδοτοξίνη είναι το πιο ακριβό προϊόν του ψαριού
Η ουσία που κάνει τον λαγοκέφαλο θανατηφόρο είναι και η πιο πολύτιμη που μπορεί να παραληφθεί από αυτόν. Η τετροδοτοξίνη είναι μια εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη, η οποία σε υπερκαθαρή μορφή χρησιμοποιείται στη νευροβιολογία, στην ανάπτυξη νέων αναλγητικών και σε πειραματικές αντικαρκινικές θεραπείες. «Η τιμή της καθαρής τετροδοτοξίνης για ερευνητική χρήση είναι εξαιρετικά υψηλή, γεγονός που καθιστά την ανάκτησή της οικονομικά ενδιαφέρουσα, αν και απαιτεί εξειδικευμένες υποδομές», σημειώνει η κ. Κροκίδα.
Εδώ βρίσκεται και η λογική που συνδέει τον λαγοκέφαλο με το μπότοξ. Το μπότοξ δεν είναι τίποτα άλλο από την αλλαντική τοξίνη, το δηλητήριο ενός βακτηρίου που σε φυσιολογικές δόσεις προκαλεί θανατηφόρα δηλητηρίαση. Σε ελάχιστες, καθαρισμένες και αυστηρά ελεγχόμενες ποσότητες, όμως, η ίδια ουσία μπλοκάρει το σήμα που στέλνει το νεύρο στον μυ, ο μυς χαλαρώνει και η ρυτίδα από πάνω του λειαίνεται. Η τετροδοτοξίνη δουλεύει με διαφορετικό μηχανισμό, μπλοκάροντας τα κανάλια νατρίου και άρα το ίδιο το νευρικό σήμα, γι’ αυτό και η βασική της αξία σήμερα είναι στα αναλγητικά και όχι στην αισθητική ιατρική. Δεν πρόκειται δηλαδή για υποκατάστατο του μπότοξ, αλλά για την ίδια αρχή: ένα δηλητήριο που, καθαρισμένο και δοσμένο σε ελάχιστη ποσότητα, γίνεται φάρμακο.
Το κομμάτι που ενδιαφέρει άμεσα τη βιομηχανία καλλυντικών είναι άλλο και δεν έχει σχέση με την τοξίνη. Πρόκειται για τα βιοδραστικά πεπτίδια που παράγονται από τη βιομάζα και για τα οποία, όπως αναφέρει η κ. Κροκίδα, έχουν καταγραφεί αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδης και αντιμικροβιακή δράση, προστασία του κολλαγόνου και αναστολή ενζύμων που σχετίζονται με τη γήρανση του δέρματος. Το θαλάσσιο κολλαγόνο από το δέρμα και τα οστά έχει ήδη ζήτηση επειδή απορροφάται εύκολα και χρησιμοποιείται σε αντιγηραντικές κρέμες, σε επιθέματα τραυμάτων και στην αναγεννητική ιατρική, ενώ είναι αποδεκτό και από πληθυσμούς που για θρησκευτικούς λόγους δεν χρησιμοποιούν χοιρινό ή βόειο κολλαγόνο. Η καθηγήτρια διευκρινίζει ότι η τοξίνη δεν δεσμεύεται στο κολλαγόνο, αλλά απαιτούνται αυστηρά πρωτόκολλα καθαρισμού και αναλυτικοί έλεγχοι για την πλήρη απομάκρυνσή της.
Από την έρευνα στην πολιτική
Η αξιοποίηση της βιομάζας αποκτά βαρύτητα ακριβώς επειδή η εξάλειψη του είδους θεωρείται πρακτικά αδύνατη και επειδή ο λαγοκέφαλος δεν έχει εμπορική αξία που να δίνει κίνητρο αλίευσης. Στα τέλη του περασμένου Ιουνίου το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ενεργοποίησε πιλοτικό πρόγραμμα διαχείρισης του είδους, δημόσιας δαπάνης 1,5 εκατ. ευρώ, με εφαρμογή στην Κρήτη και στο Νότιο Αιγαίο, που προβλέπει στοχευμένη αλίευση με αμοιβή έως 5,33 ευρώ ανά κιλό, επιστημονική παρακολούθηση και υποδομές συλλογής και μεταφοράς. Παράλληλα, η ομάδα του ΕΜΠ ετοιμάζει το ερευνητικό έργο Fishguard, για το οποίο επιδιώκεται χρηματοδότηση από το Horizon Europe και το οποίο στοχεύει να μετατρέψει τους αλιείς από θεατές σε εκπαιδευμένους και αμειβόμενους συνδιαχειριστές των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Το ζητούμενο, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι να εξωραϊστεί μια σοβαρή περιβαλλοντική απειλή. Είναι να αντιμετωπιστεί με περισσότερα εργαλεία: αν η στοχευμένη αλίευση και η παρακολούθηση είναι το πρώτο βήμα, η έρευνα δείχνει ότι υπάρχει και δεύτερο, δηλαδή τι γίνεται με το ψάρι αφού βγει από τη θάλασσα.
