⏱ Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 1 λεπτά ανάγνωσης
Σε μια περίοδο που ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται, οι ενεργειακές τιμές εκτοξεύονται και ο δεύτερος γύρος αμερικανικών δασμών πλήττει τον ευρωπαϊκό βιομηχανικό πυρήνα, ο Σπύρος Μπλαβούκος, Καθηγητής στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σπουδών του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ, μίλησε στο Ράδιο Λασίθι για τις αλυσιδωτές κρίσεις που αναδιατάσσουν το παγκόσμιο οικονομικό και γεωπολιτικό τοπίο.
Ο κ. Μπλαβούκος, ειδικευμένος στην ανάλυση διεθνών και ευρωπαϊκών θεσμών και πολυμερών διαπραγματεύσεων, περιέγραψε μια συρρίκνωση της δυτικής συνοχής που δεν είναι παρορμητική αλλά δομική, και προειδοποίησε ότι η προσδοκία επιστροφής στην «κανονικότητα» των ενεργειακών τιμών παραμένει, όπως χαρακτηριστικά είπε, «ένα όνειρο απατηλό». Για τον Έλληνα πολίτη, τα μηνύματα της συνέντευξης ήταν διπλά: από τη μια, η αύξηση του κόστους ζωής δεν αναμένεται να υποχωρήσει σύντομα· από την άλλη, η πολυδιάστατη αμυντική και οικονομική στρατηγική που ακολουθεί η χώρα αποτελεί, κατά τον ίδιο, βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση σε ένα ολοένα πιο αβέβαιο περιβάλλον.
Η ενεργειακή ανατίμηση και η ευρωπαϊκή ευαλωτότητα
Ο κ. Μπλαβούκος ξεκαθάρισε από τα πρώτα λεπτά της συνέντευξης ότι η τρέχουσα ενεργειακή ανατίμηση δεν αποτελεί παροδικό φαινόμενο. Η Ευρώπη, παρά τα σκληρά μαθήματα που αποκόμισε από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, δεν κατόρθωσε να ολοκληρώσει εγκαίρως την απεξάρτησή της από εισαγόμενους ενεργειακούς πόρους. Αυτή η εξάρτηση την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη σε κάθε αυξομείωση τιμών, ενώ ο ίδιος υπενθύμισε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, διαχρονικά, «πορεύεται αντιδρώντας σε κρίσεις» αντί να τις προλαμβάνει. «Τουλάχιστον κάνει καινούργια λάθη κάθε φορά», σχολίασε χαρακτηριστικά, εντάσσοντας τη σημερινή κρίση στο ευρύτερο μοτίβο μιας Ένωσης που εξελίσσεται μέσα από τις αστοχίες της.
Παράλληλα, ο καθηγητής τόνισε ότι το κόστος δεν περιορίζεται στη βενζίνη που πληρώνει σήμερα ο καταναλωτής. Υπάρχει μια ολόκληρη αλυσίδα ανατιμήσεων, από τις πρώτες ύλες μέχρι τα τελικά καταναλωτικά προϊόντα, η οποία θα αποτυπωθεί σταδιακά στις τιμές. «Σκεφτείτε τον Γερμανό εργαζόμενο ο οποίος θα έχει απώλεια εισοδήματος και πιθανότατα δεν θα μπορεί να κάνει τις διακοπές του στον ευρωπαϊκό μεσογειακό Νότο», ανέφερε, σκιαγραφώντας τις μακροπρόθεσμες συνέπειες που θα φτάσουν ως τον ελληνικό τουρισμό.
Οι δασμοί Τραμπ: τιμωρητική διάθεση με στρατηγικό υπόβαθρο
Ο κ. Μπλαβούκος διέκρινε δύο παράλληλα μέτωπα οικονομικής πίεσης: αφενός την ενεργειακή ανατίμηση, αφετέρου τον δεύτερο γύρο αμερικανικών δασμών που ακολούθησε τη γνωστή «Ημέρα Απελευθέρωσης» της διοίκησης Τραμπ. Υπενθύμισε ότι η συμφωνία του Ιουλίου μεταξύ του Προέδρου Τραμπ και της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είχε δημιουργήσει «την ψευδαίσθηση μιας σχετικής ηρεμίας», η οποία όμως αποδείχθηκε βραχύβια.
Ο νέος γύρος δασμών, κατά τον καθηγητή, συνδέεται άμεσα με τη στάση που κράτησαν οι ευρωπαϊκές χώρες απέναντι στις αμερικανικές πολεμικές επιχειρήσεις στον Κόλπο και την επίθεση κατά του Ιράν. Η επιλογή να στοχευθεί ειδικά η αυτοκινητοβιομηχανία, τόνισε ο κ. Μπλαβούκος, δεν είναι τυχαία αλλά εξυπηρετεί διπλό σκοπό: την τόνωση της εγχώριας αμερικανικής παραγωγής και την πρόκληση ζημίας στη Γερμανία, τον ευρωπαϊκό εταίρο που αποδείχθηκε «ο περισσότερο δύσθυμος και απρόθυμος να στηρίξει την αμερικανική επέμβαση».
Ωστόσο, ο καθηγητής αντιτάχθηκε στην ερμηνεία που αποδίδει τα πάντα στην παρόρμηση ενός μόνο ανθρώπου. «Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι όλες αυτές οι πολιτικές είναι παρορμητικές», σημείωσε. Πίσω από τον «άγαρμπο τρόπο» άσκησής τους, κρύβεται μια μακροπρόθεσμη στόχευση, καταγεγραμμένη σε επίσημα κείμενα πολιτικής: η αναδιάταξη του παγκόσμιου εμπορικού συστήματος που, κατά την αμερικανική πλευρά, λειτουργεί εις βάρος των οικονομικών συμφερόντων των ΗΠΑ. Πρόκειται, κατά τον ίδιο, για τη μετατόπιση του αμερικανικού ενδιαφέροντος από την ευρωπαϊκή ήπειρο προς την Ανατολή, όπου βρίσκεται ο συστημικός ανταγωνιστής: η Κίνα. «Η επιφάνεια είναι η τιμωρητική διάθεση», εξήγησε. «Αλλά υπάρχει και ένας κεντρικός άξονας, ο οποίος συνδέει τα επιμέρους τμήματα αυτής της πολιτικής.»
Η αποχώρηση των ΗΑΕ από τον ΟΠΕΚ και το νέο ενεργειακό τοπίο
Ιδιαίτερη βαρύτητα απέδωσε ο κ. Μπλαβούκος στην αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ, χαρακτηρίζοντάς τη «θρυαλλίδα» που αποκαλύπτει το μέγεθος των ανακατατάξεων στο παγκόσμιο ενεργειακό παίγνιο. Τα Εμιράτα, που κατέχουν περίπου 5% των παγκόσμιων αποθεμάτων, επιδιώκουν να αυξήσουν ελεύθερα την παραγωγή τους χωρίς τους περιορισμούς που επέβαλλε ο Οργανισμός υπό τον κυρίαρχο ρόλο της Σαουδικής Αραβίας. Ο λόγος, κατά τον καθηγητή, είναι σαφής: βλέπουν ότι σε βάθος δεκαετίας ή εικοσαετίας η μετάβαση σε νέες πηγές ενέργειας θα υποτιμήσει τον πετρελαϊκό τους πλούτο, και θέλουν να τον καρπωθούν τώρα. Στην κίνηση αυτή ενσωματώνεται και μια κρίση εμπιστοσύνης στον ευρύτερο αραβικό κόσμο, καθώς τα Εμιράτα θεωρούν ότι δεν τους παρέχεται επαρκής στήριξη σε ζητήματα ασφαλείας.
Δεν πρόκειται πάντως για «κεραυνό εν αιθρία», διευκρίνισε ο κ. Μπλαβούκος. Οι ζυμώσεις προηγούνταν εδώ και καιρό, και η κίνηση γίνεται σε συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πρόκειται, κατά την εκτίμησή του, για μια σημαντική δομική αλλαγή, τις επιπτώσεις της οποίας η παγκόσμια ενεργειακή αγορά θα χρειαστεί πολύ χρόνο για να αφομοιώσει.
Η Ρωσία μέσα στο ενεργειακό παιχνίδι — η Ινδία ως ενδιάμεσος
Ο κ. Μπλαβούκος τόνισε ότι παρά τις ευρωπαϊκές κυρώσεις, η Ρωσία δεν έχει βγει από το παγκόσμιο ενεργειακό παιχνίδι. Εξακολουθεί να εξάγει ενεργειακούς πόρους «με νόμιμους και όχι τόσο νόμιμους τρόπους» σε χώρες της Ανατολής, με πρώτη την Ινδία, η οποία απορροφά μεγάλο μέρος του ρωσικού πετρελαίου, το επεξεργάζεται και το επαναδιαθέτει στις παγκόσμιες αγορές ως προϊόν ινδικής προέλευσης. Η Ιαπωνία, πιο πρόσφατα, ακολουθεί παρόμοια λογική σε μικρότερη κλίμακα.
Η ουσία, κατά τον καθηγητή, είναι ότι όσο παρατείνεται η κρίση στη Μέση Ανατολή, τόσο περισσότερες χώρες που αρχικά στήριξαν το πακέτο κυρώσεων θα αρχίσουν να αναθεωρούν τη στάση τους και να αντιμετωπίζουν τη σχέση τους με τη ρωσική ενέργεια «πολύ πιο πραγματιστικά».
Η Ουκρανία ως «Ιφιγένεια» και η ευθύνη της Δύσης
Σε μια από τις πιο εντυπωσιακές εκτιμήσεις της συνέντευξης, ο κ. Μπλαβούκος χρησιμοποίησε το μυθολογικό αρχέτυπο της Ιφιγένειας για να περιγράψει τη θέση της Ουκρανίας. Η χώρα, εκτίμησε, «προορίζεται να γίνει μια Ιφιγένεια», υπονοώντας έναν εδαφικό ακρωτηριασμό που ενδέχεται να αποτελέσει τη βάση μιας νέας τάξης πραγμάτων στην Ευρώπη. Διευκρίνισε ωστόσο ότι δεν εκφράζει συμφωνία αλλά ρεαλιστική ανάγνωση της κατάστασης, τονίζοντας ότι η ηθική και πολιτική υποχρέωση της Δύσης παραμένει ο περιορισμός αυτού του ακρωτηριασμού «όσο το δυνατόν περισσότερο», μέσω της συνεχούς στήριξης της ουκρανικής αντίστασης.
Η ελληνική στρατηγική: διασπορά χαρτοφυλακίου ασφαλείας
Αναφερόμενος στην ελληνική αντιμετώπιση αυτού που χαρακτήρισε «πολυ-κρίση» (πολλαπλές αλληλοτροφοδοτούμενες κρίσεις ενέργειας, ασφάλειας και εμπορίου), ο κ. Μπλαβούκος αξιολόγησε θετικά τη στρατηγική διασποράς του «χαρτοφυλακίου ασφαλείας» που ακολουθεί η Ελλάδα. Η χώρα, σημείωσε, δεν βάζει «όλα τα αυγά σε ένα καλάθι»: επενδύει ταυτόχρονα στις διμερείς σχέσεις με τις ΗΠΑ, στην εμπέδωση της ευρωπαϊκής αμυντικής αρχιτεκτονικής, και στις σχέσεις με βασικούς ευρωπαίους εταίρους, όπως η Γαλλία, μετά την πρόσφατη επίσκεψη του Προέδρου Μακρόν και τη σύσφιξη της αμυντικής συνεργασίας.
Αυτή η πολυδιάστατη προσέγγιση, κατά τον καθηγητή, «παρέχει εχέγγυα ασφάλειας για το άμεσο και μεσοπρόθεσμο μέλλον», σε μια εποχή που ακόμα και η πιο αρμονική συμμαχική σχέση μπορεί να κλονιστεί «από το πουθενά», όπως απέδειξε η πρόσφατη κρίση στις σχέσεις ΗΠΑ-Ευρώπης.
Η ανάγκη για σώφρονα πολιτική δράση
Ερωτηθείς αν βρισκόμαστε ουσιαστικά σε έναν «Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» οικονομικού χαρακτήρα, ο κ. Μπλαβούκος απέφυγε τη δραματοποίηση αλλά αναγνώρισε ότι «είμαστε σε μια φάση οξυμένων εντάσεων» και «αναδιάταξης πάρα πολλών δυνάμεων στο ευρύτερο γεωπολιτικό και γεωοικονομικό πλαίσιο». Η ευθύνη, επισήμανε, ανήκει στους σώφρονες πολιτικούς δρώντες, ανάμεσα στους οποίους συμπεριέλαβε και την Ευρώπη: να διατηρήσουν ζωντανά τα κύτταρα επικοινωνίας, τους διεθνείς οργανισμούς και τα κανονιστικά πλαίσια που επιτρέπουν την υπέρβαση τέτοιων κρίσεων μέσω διαβούλευσης. Η πορεία της ευρωπαϊκής οικονομικής ολοκλήρωσης δεν έχει ολοκληρωθεί, σημείωσε, και η ΕΕ «έχει πάρα πολλά να προσφέρει» ακόμα στους πολίτες της, υπό την προϋπόθεση ότι οι ευκαιρίες θα αξιοποιηθούν.
Ο κ. Μπλαβούκος κατέληξε με μια παρατήρηση που λειτούργησε ταυτόχρονα ως προειδοποίηση και ως υπενθύμιση ρεαλισμού: κάθε κρίση δημιουργεί τη δική της «νέα κανονικότητα», και η αναζήτηση επιστροφής στο status quo ante είναι μάταιη. Το ζητούμενο δεν είναι η νοσταλγία αλλά η προσαρμογή, η συνεργασία, και η ετοιμότητα να αντιμετωπιστεί ένας κόσμος που αλλάζει ταχύτερα από ό,τι οι περισσότεροι θα ήθελαν να παραδεχτούν.
