⏱ Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 1 λεπτά ανάγνωσης
Υπάρχουν απειλές που δεν τις αντιλαμβανόμαστε γιατί δεν έχουν χρώμα, δεν παράγουν καπνό και δεν κάνουν θόρυβο καθώς εξαπλώνονται. Δεν μοιάζουν με πυρκαγιά που ορμά κάτω από πευκοδάση, ούτε με κύματα που σαρώνουν ακτές. Είναι αόρατες, αθόρυβες και συσσωρεύονται σιωπηλά, μέσα στο χώμα που πατάμε, στο νερό που πίνουμε, στον αέρα που εισπνέουμε -ακόμα και στα 1.200 μέτρα βάθος, σε σπήλαια όπου ανθρώπινο πόδι δεν έχει πατήσει ποτέ. Τελικά, τις παρατηρούμε μόνο όταν τα πράγματα δεν έχουν πάει καλά. Σε μια αίθουσα νοσοκομείου, μετά την ανάγκη για μια απλή ιατρική πράξη η οποία δεν θα έχει το αναμενόμενο αποτέλεσμα.
Ο Παναγιώτης Σαρρής, καθηγητής Μικροβιολογίας και Μοριακών Αλληλεπιδράσεων Μικροβίου-Ξενιστή στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, επικεφαλής της ομάδας Μικροβιολογίας και Βιοτεχνολογίας Φυτών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας και Έρευνας και επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Έξετερ, μίλησε στο Ράδιο Λασίθι για μια έρευνα που συνδέει δύο προβλήματα που φαίνονται άσχετα μεταξύ τους: την κλιματική αλλαγή που αποξηραίνει τη Μεσόγειο και την πολύχρονη συνήθεια της Ελλάδας να χρησιμοποιεί αντιβιοτικά σχεδόν ως ανακούφιση για κάθε ενόχληση. Η σύνδεση αυτή, όπως εξηγεί ο ίδιος, δεν είναι μεταφορική. Είναι χημική, μοριακή και ήδη μετρήσιμη.
Πριν από την εποχή των αντιβιοτικών, μια απλή αμυγδαλίτιδα μπορούσε να σκοτώσει. Μια μόλυνση στο δάχτυλο ή ένας τοκετός σε αντίξοες συνθήκες, αρκούσαν για να οδηγήσουν έναν νέο άνθρωπο στον θάνατο. Ακόμα και σήμερα, γενιές Ελλήνων φέρουν βαλβιδοπάθειες (μόνιμες βλάβες στην καρδιά) από παλιές, ανεπαρκώς αντιμετωπισμένες λοιμώξεις των αμυγδαλών. Αυτές οι ασθένειες δεν εξαφανίστηκαν, απλώς τις υποτάξαμε. Και αυτό που τις υπέταξε ήταν τα αντιβιοτικά.
Από το 1950 που κυκλοφόρησαν τα πρώτα στην Ελλάδα, οι άνθρωποι σταμάτησαν να πεθαίνουν από πράγματα που σήμερα αντιμετωπίζουμε με μια εβδομάδα αγωγής. Αυτή η κανονικότητα όμως είναι πολύ πιο εύθραυστη από ό,τι φανταζόμαστε. Όταν ένα μικρόβιο αποκτά ανθεκτικότητα σε ένα αντιβιοτικό, το αντιβιοτικό αυτό παύει να υπάρχει ως θεραπευτικό εργαλείο. Δεν επισκευάζεται, δεν αναβαθμίζεται, αποσύρεται από τη μάχη οριστικά. Ο Σαρρής το περιγράφει «σαν μια σφαίρα που φεύγει από το όπλο· κανείς δεν μπορεί να τη σταματήσει».
Η Κρήτη, σύμφωνα με τα διεθνή επιστημονικά δεδομένα, αναμένεται να αποτελέσει το «hotspot» αυτών των αλλαγών στη Μεσόγειο. Το κλίμα του νησιού κινείται προς ολοένα και μεγαλύτερη ξηρότητα, με παρατεταμένες περιόδους ανομβρίας που πλέον δεν αποτελούν εξαίρεση, αλλά γίνονται κανόνας.
Εδώ αρχίζει η πιο ανησυχητική πτυχή της έρευνας. Πώς σχετίζεται η ξηρασία με τα αντιβιοτικά; Για να το κατανοήσουμε, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε κάτι: τα περισσότερα αντιβιοτικά που χρησιμοποιούμε σήμερα δεν εφευρέθηκαν στα εργαστήρια. Παράγονται από μικρόβια που υπάρχουν στη φύση. Αυτά τα μικρόβια, ανταγωνιζόμενα το ένα το άλλο για τροφή και χώρο, «εξοπλίστηκαν» από εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης με τη δυνατότητα να παράγουν χημικές ουσίες που σκοτώνουν τους ανταγωνιστές τους.
Σε φυσιολογικές συνθήκες, αυτές οι ουσίες διαλύονται στο χώμα, απλώνονται, αραιώνονται. Αλλά όταν το χώμα ξεραίνεται, η διαδικασία αυτή σταματά. Τα αντιβιοτικά συγκεντρώνονται, η συγκέντρωσή τους εκτοξεύεται και το αποτέλεσμα είναι αμείλικτο: επιβιώνουν μόνο τα μικρόβια που έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα σε αυτές τις ουσίες. Ο αδύναμος εξαλείφεται, ο ανθεκτικός κυριαρχεί. Η ξηρασία γίνεται, απρόσμενα, πεδίο αναπαραγωγής πολυανθεκτικών μικροβίων.
Παράλληλα, οι υψηλές θερμοκρασίες -αναπόσπαστο συνοδοιπόρο της ξηρασίας- επιταχύνουν τον πολλαπλασιασμό των μικροβίων. Όσο πιο γρήγορα πολλαπλασιάζονται, τόσο πιο γρήγορα συσσωρεύουν μεταλλάξεις. Και μεταξύ αυτών των μεταλλάξεων, αναπόφευκτα εμφανίζονται και εκείνες που τα καθιστούν ανθεκτικά σε αντιβιοτικά. Η ζέστη δεν προκαλεί απλώς δυσφορία, είναι ένας επιταχυντής εξέλιξης για τον μικροβιακό κόσμο.
Στο εκρηκτικό αυτό μείγμα προστίθεται και ένα τρίτο συστατικό: τα αστικά λύματα. Τα νοσοκομειακά νερά και τα λύματα βιολογικών καθαρισμών είναι υπερφορτωμένα με αντιβιοτικά και φαρμακευτικές ουσίες, αποτέλεσμα της υπερκατανάλωσής τους από τον άνθρωπο. Αυτά, μαζί με τα φυσικά αντιβιοτικά που συγκεντρώνονται στο ξηραμένο έδαφος, δημιουργούν αυτό που ο ίδιος ο κ. Σαρρής χαρακτηρίζει «εκρηκτικό κοκτέιλ».
Υγεία για Ανθρώπους, Ζώα και Φυτά
Η ανθεκτικότητα δεν μένει στα μη παθογόνα μικρόβια. Τα μικρόβια διαθέτουν μια ιδιότητα που δεν έχει κανένας ανώτερος οργανισμός: ανταλλάσσουν γενετικό υλικό με εξαιρετική ευκολία. Ένα μικρόβιο ανθεκτικό σε αντιβιοτικά, αν συναντήσει ένα παθογόνο για τον άνθρωπο, μπορεί να του «δωρίσει» αυτές τις ανθεκτικότητες. Η ανθεκτικότητα μεταφέρεται σαν αρχείο που αλλάζει χέρια — γρήγορα, αθόρυβα και χωρίς διεύθυνση.
Αυτή η διαπλοκή ανθρώπου, ζώου, φυτού και περιβάλλοντος βρίσκεται στον πυρήνα της διεθνούς επιστημονικής κίνησης που ονομάζεται «One Health» (Μία Υγεία). Εκατοντάδες επιστήμονες σε όλο τον κόσμο — από την κτηνιατρική και τη φυτοπαθολογία έως την ιατρική και την οικολογία — συνεργάζονται για να αντιμετωπίσουν ολιστικά το πρόβλημα. Η αρχή τους είναι απλή: δεν μπορείς να είσαι υγιής αν το περιβάλλον γύρω σου είναι άρρωστο.
Η Κρήτη ως το Επίκεντρο
Σε μελέτη που διεξήχθη σε 190 μεγάλες πόλεις ανά τον κόσμο, επιβεβαιώθηκε ότι εκεί όπου η ξηρασία αυξάνεται, εκεί πολλαπλασιάζονται και τα πολυανθεκτικά μικρόβια. Η Κρήτη, για τον κ. Σαρρή, δεν είναι απλώς μία ακόμα περίπτωση, είναι συνδυασμός πολλών επιβαρυντικών παραγόντων ταυτόχρονα.
Πρώτον, η γεωγραφική της θέση στη Μεσόγειο, μία από τις πλέον πληττόμενες περιοχές από τη θέρμανση. Δεύτερον, η έντονη αγροτική εκμετάλλευση, ιδιαίτερα στον ζωικό τομέα, όπου τα αντιβιοτικά χρησιμοποιούνται σε μεγάλες ποσότητες. Τρίτον, ο τουρισμός: εκατομμύρια επισκέπτες από κάθε γωνιά του κόσμου «αφήνουν πίσω τους το μικροβιακό τους αποτύπωμα», φέρνοντας ανθεκτικότητες από χώρες όπου η κατάσταση ενδέχεται να είναι ακόμα χειρότερη.
Και τέταρτον -αυτό ήταν από τα πιο εντυπωσιακά σημεία της συζήτησης- η σκόνη της Σαχάρας. Γιατί, όπως εξήγησε ο κ. Σαρρής αναλύοντας επιστημονικά δεδομένα που και ο ίδιος, όπως είπε, αρχικά δυσκολεύτηκε να το πιστέψει, πολλές χώρες που γειτνιάζουν με την έρημο απορρίπτουν σε αυτήν ανεπεξέργαστα νοσοκομειακά και αστικά λύματα. Έτσι, η σκόνη που κάθε άνοιξη σκεπάζει τον κρητικό ουρανό είναι υπερφορτωμένη με ανθεκτικά μικρόβια. Δεν μεταφέρει μόνο μικροσωματίδια, μεταφέρει και παθογόνους μικροοργανισμούς, ταξιδεύοντάς τους εκατοντάδες χιλιόμετρα μέσα από τον αέρα.
Αν κάποιος πίστευε ότι τα υπόγεια ύδατα αποτελούν προστατευμένο καταφύγιο, η έρευνα του κ. Σαρρή έρχεται να καταρρίψει αυτή την αυταπάτη. Η ομάδα του κατέβηκε στο βαθύτερο σπήλαιο της Ελλάδας, το Γουργούθακα στα Χανιά, σε βάθος 1.200 μέτρων, ένα σημείο που ανθρώπινο πόδι δεν έχει πατήσει ποτέ. Εκεί βρήκε μικρόβια πολυανθεκτικά σε περισσότερα από 18 αντιβιοτικά. Οι απορροές των όμβριων υδάτων, που ξεπλένουν το αστικό περιβάλλον και καταλήγουν στον υπόγειο κόσμο, κουβαλούν μαζί τους ό,τι έχει αφήσει πίσω του ο άνθρωπος.
Το ίδιο ισχύει και για τον υδροφόρο ορίζοντα. Τα νερά που αντλούμε από μεγάλα βάθη, πιστεύοντας ότι η απόσταση τα προστατεύει, βρέθηκαν και αυτά επιβαρυμένα με πολυανθεκτικά μικρόβια. Η επιβάρυνση, όπως περιγράφει οκ. Σαρρής, είναι παντού: υπέργεια, επίγεια και υπόγεια.
Ο «Εφιάλτης» που Πλησιάζει
Στην Ελλάδα, τα νοσοκομειακά — ή «ενδονοσοκομειακά» — μικρόβια σκοτώνουν ήδη περίπου 2.000 ανθρώπους ετησίως. Ο αριθμός αυτός φαντάζει τεράστιος, αλλά η επιστημονική κοινότητα προβλέπει κάτι ακόμα πιο δυσοίωνο: μέχρι το 2050, οι θάνατοι από πολυανθεκτικά μικρόβια αναμένεται να ξεπεράσουν εκείνους από καρδιαγγειακά νοσήματα και καρκίνο μαζί.
Το πρώτο αντιβιοτικό κυκλοφόρησε στην Ελλάδα γύρω στο 1950-53. Μέσα σε 76 χρόνια, η κατάχρηση — με ελεύθερη πώληση χωρίς συνταγή επί δεκαετίες, έχει εξουδετερώσει περισσότερα από τα μισά αντιβιοτικά που κάποτε είχαμε στη διάθεσή μας. Η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση σε κατανάλωση αντιβιοτικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και, καθόλου τυχαία, τις περισσότερες ανθεκτικότητες. Στο εξωτερικό, ένας Έλληνας ασθενής που νοσηλεύεται με μόλυνση δεν τοποθετείται σε απλούς θαλάμους. Πηγαίνει σε θάλαμο απομόνωσης, τόνισε ο κ. Σαρρής.
Σήμερα υπάρχουν ήδη «πανανθεκτικά» στελέχη, μικρόβια ανθεκτικά σε κάθε γνωστό αντιβιοτικό. Η φυματίωση πανανθεκτικού τύπου, που ξεκίνησε από τις ρωσικές φυλακές όπου ασθενείς διέκοπταν τη θεραπεία λόγω αδυναμίας να χρηματοδοτήσουν την αγορά φαρμάκων, έχει πλέον διασπαρεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Κλεμπσιέλλα πνευμονίας , ένα μικρόβιο με τραγικά οικεία σχέση για τον ίδιο τον κ.Σαρρή, που έχασε τη μητέρα του από πολυανθεκτικό στέλεχός της σε νεαρή ηλικία, έχει πλέον καταστεί πανανθεκτική. Προκαλεί πνευμονία και θάνατο, και το μικρόβιο αυτό υπάρχει ήδη στην Ελλάδα.
Τι πρέπει να γίνει, και τι δεν γίνεται
Η πρώτη απάντηση είναι απλή: να σταματήσει η αλόγιστη συνταγογράφηση. Κάτι τέτοιο έχει ήδη ξεκινήσει να εφαρμόζεται, έστω και με καθυστέρηση δεκαετιών, μέσω της υποχρεωτικής ιατρικής συνταγής. Η δεύτερη απάντηση είναι η επένδυση στην έρευνα για νέα αντιβιοτικά. Και εδώ η Ελλάδα δείχνει το πιο θλιβερό της πρόσωπο.
Η ερευνητική ομάδα του Σαρρή έχει απομονώσει πάνω από 850 μικροοργανισμούς από το σπήλαιο Γουργούθακα, ανάμεσά τους πολλοί παράγουν ουσίες με υποσχόμενη δράση κατά καρκίνου, φλεγμονής και παθογόνων μικροβίων. Η χρηματοδότηση για τη μελέτη τους δεν ήρθε από Ελλάδα, αλλά από αμερικανικό φορέα. Στη συνεργασία με την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, τα πρώτα αποτελέσματα φαίνονται ελπιδοφόρα, αλλά χωρίς δημόσια στήριξη, το βάρος πέφτει αποκλειστικά σε ξένες πηγές χρηματοδότησης.
Η περίπτωση του δίκταμου, του εμβληματικού φαρμακευτικού βοτάνου της Κρήτης, γνωστού από την εποχή του Διοσκουρίδη ,είναι αποκαλυπτική. Ο κ. Σαρρής στο παρελθόν προσπάθησε να αλληλουχήσει το γονιδίωμά του, ώστε να κατανοήσει τις φαρμακευτικές του ιδιότητες σε μοριακό επίπεδο. Το Υπουργείο τον παρέπεμψε στην Περιφέρεια Κρήτης. Η Περιφέρεια ρώτησε τι θα κερδίσει και αρνήθηκε. Η Βασιλική Ακαδημία της Μεγάλης Βρετανίας τον χρηματοδότησε πριν καλά-καλά ολοκληρώσει την παρουσίασή του. Το γονιδίωμα του κρητικού Δίκταμου ανήκει πλέον στη Βρετανία. Η έρευνα για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες γίνεται εκεί, μακριά από τη γη που το γέννησε, κι αυτό είναι ένα ακόμα στοιχείο που ενισχύει την προβληματική κατάσταση που όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε.
